Akatale k'ettaka n'amayumba mu nsi yonna
Akatale k'ettaka n'amayumba mu nsi yonna kalimu ebintu bingi era kakyuka buli kiseera. Kakwata ku kugula, okutunda, okuzimba, n'okupangisa ettaka n'ebizimbe mu bitundu eby'enjawulo. Okutegeera engeri akatale kano gye kakolamu kyetaagisa nnyo eri abantu ssaako n'abasuubuzi abagenderera okussa ensimbi zaabwe mu bintu bino.
Akatale kano kabaako engeri gye kakulaakulana, nga kalina ebitundu eby’enjawulo, okuva ku mayumba g’obutebe okutuuka ku bizimbe by’obusuubuzi, era buli kimu kiba n’ebikikwatako eby’enjawulo.
Akatale k’ettaka n’amayumba mu nsi yonna kye ki?
Akatale k’ettaka n’amayumba mu nsi yonna kye kifo abantu we bagulira, we batundira, we bazimbira, era we bapangisiza ettaka n’ebizimbe. Kino kikwata ku bintu bingi okuva ku ttaka eritaliiko kintu, amayumba g’obutebe, amaduuka, offiisi, wooteeri, n’amakolero. Akatale kano kabaako obukulembeze obw’enjawulo mu buli nsi, n’amateeka agafuga engeri ettaka gye likozesebwamu. Enkola y’eby’enfuna mu nsi yonna, ebibaddewo mu by’enfuna, n’eby’obufuzi byonna bikola kinene mu kukuza oba okukendeeza akatale kano.
Okutegeera ettaka ly’obutebe n’ery’obusuubuzi
Ettaka n’amayumba bigabanyizibwamu ebitundu bibiri eby’enjawulo: ettaka ly’obutebe (residential property) n’ery’obusuubuzi (commercial property). Ettaka ly’obutebe lyekuusiza ku mayumba abantu mwe babeera, gamba ng’amayumba ag’olukale, ag’okupangisa, amayumba ag’ebisenge bingi (apartments), n’amayumba ag’okwegatta (condominiums). Ku luuyi olulala, ettaka ly’obusuubuzi lyekuusiza ku bizimbe ebikozesebwa mu by’obusuubuzi, gamba ng’amaduuka, offiisi, wooteeri, n’amakolero. Buli mutindo gw’ettaka gulina ebikugira n’amagoba gaagwo, era abagula basaanidde okumanya enjawulo zino nga tebannassa ssente zaabwe.
Okussa ensimbi mu ttaka n’okulinyweza
Okussa ensimbi mu ttaka (Investment) kye kimu ku ngeri abantu gye bafunamu amagoba agawera mu biseera eby’omumaaso. Abasuubuzi basobola okugula ettaka n’amayumba n’ekigendererwa eky’okugapangisa, okugatunda oluvannyuma lwa muwendo gwago okwongera, oba okugakulaakulanya. Okukulaakulanya ettaka (Development) kukwata ku kuzimba amayumba amapya, okuddaabiriza amakadde, oba okukyusa ettaka eritaliiko kintu okufuuka ekizimbe ekikozesebwa. Kino kiyamba okwongera ku muwendo gw’ettaka n’okuyamba ku nkulaakulana y’ekitundu.
Engeri gye bagula n’okutunda ettaka
Okugula n’okutunda ettaka (Acquisition and Sale) kikola kinene mu katale kano. Enkola y’okugula ettaka n’amayumba yetaaga obukugu n’okutegeerera, okuva ku kunoonya ettaka ekisaana okutuuka ku kukola endagaano n’okumaliriza ebya paapula. Abatunda nabo balina okutegeera engeri y’okuteeka ettaka lyabwe ku katale, okugerageranya omuwendo gwalyo, n’okukola endagaano ennungi. Abakugu mu by’ettaka (real estate agents) bayamba mu nkola zino zonna, nga bayamba abaguzi n’abatunzi okutuuka ku bigendererwa byabwe.
Okuzimba n’okugeraageranya omuwendo gw’ettaka
Okuzimba (Construction) kye kimu ku bintu ebisinga okukola kinene mu katale k’ettaka n’amayumba. Okuzimba ebizimbe ebipya oba okuddaabiriza ebikadde kiyamba okwongera ku muwendo gw’ettaka n’okukola amaka amapya oba offiisi z’obusuubuzi. Okugeraageranya omuwendo gw’ettaka (Valuation) nakwo kikulu nnyo. Abakugu mu kugeraageranya omuwendo gw’ettaka (valuers) bakola kinene mu kuteeka omuwendo ogw’amazima ku ttaka oba ekizimbe, nga basingira ku bintu ng’ekifo, obunene, n’ebizimbe ebirala ebikikwatako. Omuwendo guno guyamba abaguzi n’abatunzi okuteekawo omuwendo ogw’ensimbi ogw’enjawulo.
| Ekika ky’Ettaka/Amayumba | Ebikolebwa | Obubonero Obukulu/Amagoba |
|---|---|---|
| Ettaka ly’Obutebe | Okugula, okutunda, okupangisa amayumba | Obutebe obw’olukale, obw’okupangisa, amaka ag’enjawulo |
| Ettaka ly’Obusuubuzi | Amaduuka, offiisi, wooteeri, amakolero | Okufuna amagoba mu buweereza, okukola bizinensi |
| Ettaka ly’Enkulaakulana | Okuzimba amayumba amapya, ebizimbe by’obusuubuzi | Okwongera ku muwendo gw’ettaka, okuyamba ku nkulaakulana y’ekitundu |
| Ettaka ly’Ebyobulimi | Okulima, okukuza ebisolo, okukola ebintu eby’obulimi | Okufuna ebyokulya, okufuna amagoba mu byobulimi |
| Ettaka ly’Obukulembeze | Okukola ebya paapula, okukola endagaano | Okuteeka ettaka mu nnono, okusobozesa obwannannyini obw’amateeka |
Okufuna ssente z’ettaka: Emboleko n’obwannannyini
Okufuna ssente z’okugula ettaka (Mortgage) kye kimu ku ngeri abantu gye bafunamu amayumba. Emboleko y’ettaka mboleko efunibwa okuva mu bibiina by’ebyensimbi, ng’ettaka lye liba ery’okukakasa. Kino kiyamba abantu abatalina ssente nnyingi okugula amayumba gaabwe. Obwannannyini bw’ettaka (Ownership) kikulu nnyo kubanga kikuwa obuyinza obw’okukozesa, okutunda, oba okugabana ettaka ly’obwe. Okutegeera amateeka agafuga obwannannyini kikulu nnyo okwewala ebizibu mu biseera eby’omumaaso.
Akatale k’ettaka n’amayumba mu nsi yonna kigenda mu maaso okukyuka, nga bukyanga kyejja n’eby’obukulembeze bwa tekinologiya. Okutegeera engeri akatale kano gye kakolamu, ebitundu byakyo eby’enjawulo, n’engeri gye kisobola okukuyambamu okussa ensimbi zino, kikulu nnyo eri buli muntu agenderera okukola ku ttaka. Okufuna amagezi okuva mu bakugu n’okunoonya obukugu mu by’ettaka kiyamba okukola obusala obulungi obw’enjawulo.
